KELİMEDE ANLAM
Sözcük, çoğu zaman, dilin kendi başına anlamı olan en küçük parçası, diye tanımlanır. Ağaç, hayal, dost gibi sözcükler buna örnektir. Bazı sözcükler ise tek başına anlam taşımayıp diğer sözcüklerle bir araya geldiğinde belli bir anlam ifade eder: için, gibi, göre vs.

1) GERÇEK (TEMEL) ANLAM:
Bir sözcüğün ilk ve asıl anlamına denir.Yani bir sözcüğün söylendiği anda zihnimizde uyandırdığı ilk çağrışım gerçek anlamdır.

2) YAN ANLAM:
Temel (gerçek) anlama bağlı olarak kelimenin kazandığı ikinci derecedeki anlama verilen addır.

Kadının başı açıktı. O gün hava açıktı.

3) MECAZ ANLAM:
Sözcüğün kendi anlamı dışında yeni bir anlam İçin kullanılmasıdır.

Yeniliklere açık bir kişidir, (yenilikçi)

“tutmak” sözcüğünü üç farklı cümlede anlamca inceleyelim

Bu çantayı tut. (kavramak) Derede balık tuttuk, (yakaladık) Dilini tutmayı bilmiyorsun, (zaptetmek)

NOT: Gerçek anlamda kullanılan bir sözcüğün yerine başka bir sözcük - eşanlamlısı dışında - getirilemez. Mecaz anlamda kullanılan sözcüğü İse başka sözcükler karşılayabilir.

Çiçeğin kokusu çok güzeldi. (Gerçek Anlam)

Paranın kokusunu aldın. (Belirti, İz)

Sarayın  aydınlık bir odasından karanlık bir odasına geçmiştik. (gerçek anlam)

Yaşadığımız bunca karanlık günlerden sonra aydınlık günler bizi bekliyor. (mecaz)

Arkadaş, bu kız seninle oynuyor. (mecaz)

Bu masanın ayağı oynuyor. (yan)

Çocuk kumsalda oynuyor. (gerçek)

4) TERİMSEL ANLAM (TERİM):  
Bilim sanat, spor, ya da çeşitli meslek dallarıyla ilgili özel kavramları karşılayan sözcüklerdir.

Nota müziğin anahtarı gibidir.
Rakip takım birazdan penaltı atışı yapacak.
Marmara fay hattı tehlikeli sinyaller veriyor.

NOT 1: Bazen bir sözcük gerçekte terim değilken terim olarak kullanılabileceği gibi, gerçekte terim olan bir sözcük de terimlikten çıkabilir.

Polis bir  hücre daha ortaya çıkardı. ( terimlikten çıkma)

NOT 2: Bir  sözcük birçok dalda  terim olabilir.

Bitkiyi toprağa bağlayan kökleridir.

5) YANSIMA SÖZCÜKLER:
Doğadaki seslerin insanlar tarafından taklit edilmesine denir.

Bu köpek neden havlıyor?

6) EŞ ANLAMLI ( ANLAMDAŞ) SÖZCÜKLER:
Anlamları aynı olan farklı yazılıştaki sözcüklerdir. Türkçe bir sözcüğün, yabancı bir dilden dilimize girip yerleşen karşılığı, eşanlamlılığı yaratır. Yakın anlamlı sözcükler de eşanlamlı gibi birbirinin yerine kullanılabilir.

millet- ulus

vatan- yurt

fert- birey

süslemek- bezemek- donatmak (yakın anlamlı)

Türkçede eş anlamlı sözcükler birbirinin yerine kullanılabilir. Ancak kalıplaşmış, yerleşmiş söyleyişlerde bu her zaman mümkün olmaz. Bu nedenle Türkçe karşılığı olan bazı yabancı sözcükler dilde kullanılmaya devam etmektedir. Örneğin;

“Kalp-yürek” eş anlamlı sözcüklerdir; ancak bazı söyleyişlerde “kalp” sözcüğü “yürek” sözcüğüyle karşılanamamaktır. Bu nedenle iki sözcük de kullanılmaktadır.

7) ZIT (KARŞIT) ANLAMLI SÖZCÜKLER:
Anlamca birbirinin tersi olan sözcüklerdir. Genellikle nitelik ve eylem bildiren sözcüklerdir.

• Gelmek- gitmek (eylem)
• Güzel- çirkin (sıfat)
• İleri- geri (zarf)

Sözcüklerin karşıt anlamlısı kullanıldığı cümleye göre değişebilir.

• Doğru cevap - yanlış cevap
• Doğru haber - yalan haber
• Doğru çizgi - eğri çizgi

Zıt anlamlılık ile olumsuzluk birbiriyle karıştırılmamalıdır.
Sözcükler ekle (-siz ve -me) karşıt anlamlı yapılmaz. Görmek-görmemek, başarılı-başarısız, sözcükleri karşıt anlamlı değil; olumlu-olumsuz sözcüklerdir.

SESTEŞ ( EŞSESLİ) SÖZCÜKLER:
Yazılışları aynı, anlamlan farklı sözcüklere eş sesli sözcük denir.

Eş sesli sözcükler arasında anlam bağı yoktur, farklı farklı sözcüklerdir. Genelde biri isim soylu, diğeri fiil soyludur. Ancak ikisi de isim ya da fiil olan eş sesli sözcükler de vardır.

• Yaz geldi, (isim)
• Mektup yaz. (fiil)
• Çay içtim. (İsim)
• Çay kenarından geçtik, (isim)
• Havuzda yüzdük, (fiil)
• Koyunun derisini yüzdü, (fiil)

Sözcüklerin yan, terim ve mecaz anlamları o sözcüğün ilk anlamıyla sesteş olmaz.

• Ekmeği dil, sofraya getir. (Temel)
• Sütten dilim yandı. (Temel)
• İki dil biliyor. (Yan )

UYARI: Bir sözcüğün mecaz ya da yan anlamıyla sesteş anlamlılık karıştırılmamalıdır.

• Bu sözler bazılarına çok dokunacak. ( mecaz anlam )
• Omzuma bir el dokundu. ( gerçek anlam )
• Bu yaz, bir mektup yaz.   ( sesteş )

9) SOMUT VE SOYUT ANLAMLI SÖZCÜKLER:
     Varlığını beş duyu beş duyu organıyla algılayabildiğimiz  kavramlar somut; beş duyu organımızdan  hiçbiriyle algılayamadığımız, varlığını sadece akıl ve mantık  yürütme  yoluyla  kabul  ettiğimiz  kavramlar   soyuttur.

• çiçek, ağaç, ses, koku, hava, göl, ev, rüzgar, ışık(somut)
•  ruh, akıl, vicdan, akıl, acıma, üzüntü, aşk, inanç( soyut )

ÖZELLİK 1:  Somut anlamlı bir sözcük, ek alarak soyut anlam kazanabilir.

anne     -   lik                ,  insan  -  lık

somut     soyu yaptı       somut  soyut yaptı

ÖZELLİK 2 :Somut anlamlı bir sözcük kullanıldığı cümleye göre  soyut  anlam  kazanabilir. Buna  soyutlaştırma denir. Soyutlaştırma  kelimeye  mecaz anlam  kazandırma suretiyle olur.

• Ne kadar sıcak bakıyor değil mi?  ( soyutlaştırma)
• Kara haber tez duyulur.  ( soyutlaştırma)
• Titreyen yapraklar, cilvedir, nazdır.  ( soyutlaştırma)
• Bu adam kafasızın biridir.   ( soyutlaştırma)
• Kızın gittiği bu yolu hiç iyi görmüyorum. (soyutlaştırma)
• Sanatta özgün olmak biraz da yürek ister. (soyutlaştırma)
• Nedense bugün hiç havamda değilim.  ( soyutlaştırma)

ÖZELLİK 3 : Soyut anlamlı bir sözcük çoğunlukla benzetme yoluyla somut hale getirilebilir.Buna somutlaştırma denir.

• Hüzün, sonbaharda  dökülen  yapraktır.
• Yalnızlık , bir  çiçektir.
• Sevgi,  gökyüzünde  kanat  çırpan  bir   güvercindir.
• Arkadaşlık,  kişiler  arasında  kurulan  bir  köprüdür.
• Bu düşünceler, zamanla çürüyecektir.
• Vişne  dallarında  arzularımız,  alnımıza  konan  bir   öpücüktür.

ÖZELLİK 4 :  Gözlemleyebildiğimiz  eylemler  somut, gözlemleyemediğimiz  eylemler  ise  soyuttur.

• Annesi, bebeğini  kucağına  almış  seviyordu. ( somut )
• Ferhat, Şirin�i dağları delecek kadar seviyordu.( soyut )
• Çocuk, masadaki vazoyu kırmıştı.     ( somut )
• Bu sözlerinle  arkadaşını çok kırdın.  ( soyut )

10)   NİTELİK  VE  NİCELİK   ANLAMLI SÖZCÜKLER:

        Bir şeyin nasıl olduğunu , ne gibi özellikler taşıdığını anlatan  sözcüklere  nitelik  anlamlı  sözcükler denir. Bir şeyin   sayılabilen, ölçülebilen   ya  da  azalıp  çoğalabilen durumunu bildiren sözcüklere nicelik  anlamlı  sözcükler denir.

• Az  ileride  birkaç  kişi  seni  bekliyor.   ( nicel )
• Bugün oldukça kötü bir zaman geçirdim.  ( nitel )
• Çok konuştuğu için arkadaşları pek sevmedi. ( nicel )
• İki damla yaş olur düşersin yüreğime gizlice ( nitel,  nicel)
• Kör karanlıkta açardık paslı gözlerimizi. (nitelik )

UYARI: Bazı  sözcükler cümlede kazandığı anlama göre nicel de olabilir nitel de.

• Yaptığı işte iyi para kazanıyordu. ( nicel )
• O iyi bir insandı.  ( nitel )
• Bu  soğuk  havada  bir  de  senin  soğuk  esprilerini çekemem. ( nicel, nitel )
• Bu şehrin havası sıcak olduğu gibi insanları da sıcaktır. ( nicel, nitel)

      Görüldüğü  gibi  nitelik  anlamlı  sözcükler, genellikle niteleme   sıfatı   ve  durum   zarfı  görevindedir.   Nicelik anlamlı  sözcükler ise  ölçü - miktar   zarfı ,  belgisiz  sıfat veya sayı sıfatı görevindedir.

11)  GENEL VE ÖZEL ANLAMLI SÖZCÜKLER:

Karşıladıkları varlığın tamamını belirten sözcüklere genel anlamlı  sözcükler  denir. Tek  bir  varlığı  karşılayan sözcüklere ise özel anlamlı sözcükler denir. Varlıkların genelden özele doğru sıralanışı : Varlık- canlı- hayvan- keçi- Ankara keçisi.

• Çocuk, geleceğin teminatı olduğundan ben çocuğumun iyi yetişmesini istiyorum. ( 2. si 1. sine göre daha özel)
• Kitap, insanın en iyi dostudur. ( genel)
• Bu kitabı arkadaşıma ödünç verdim. (özel )
• Eğitim- öğretim sadece okulda yapılmaz ( genel)
• Okulumuz, şehrin en eski binasıdır. (özel )